İmadeddin Nesimi Kısaca Hayatı
İmadeddin Nesimî (d. 1369, Şamahı – ö. 1417, Halep), 14. ve 15. yüzyıllarda yaşamış, Hurûfilik inancının önde gelen isimlerinden Azerbaycanlı divan şairidir. Tam adı Seyyid Ali İmadeddin Nesimî’dir. Doğum yeri hakkında farklı rivayetler vardır: Şamahı, Tebriz, Diyarbakır, Şiraz ve Bağdat yakınlarındaki Nesim kasabası bu iddialar arasındadır.
Soyunun Hz. Muhammed’e dayandığı rivayet edilir ve bu nedenle “Seyyid” unvanı ile anılmıştır. Babası iyi eğitimli bir alim olup Şirvan’da tanınmış bir şahsiyetti. Nesimî, dönemin kültür merkezlerinden biri olan Şamahı’da tıp, astronomi, matematik, mantık ve İslami ilimler üzerine derin bir eğitim aldı.
Tasavvuf ve Hurûfilikle Tanışması
İlk olarak Şeyh Siblî’nin müridi oldu. Daha sonra Hurûfiliğin kurucusu Fazlullah Astarabadi (Naimî) ile tanışarak ona intisap etti. Ondan hem eğitim aldı hem de mürşidinin yakın yoldaşı ve halifesi oldu. Fazlullah’ın kızıyla evlendi ve Hurûfiliğin önde gelen şeyhlerinden biri hâline geldi.
Mürşidinin idamının ardından Hurûfiliği yaymak amacıyla Azerbaycan’dan Anadolu’ya, oradan da Halep’e geçti. Anadolu’da Hacı Bektaş-ı Veli’nin etkisinde kaldığı, fakat Hacı Bayram-ı Veli ile görüşme talebinin reddedildiği rivayet edilir.
Edebî Kişiliği ve Eserleri
Nesimî, şiirlerini Azerbaycan Türkçesi, Farsça ve Arapça dillerinde kaleme aldı. Günümüze iki divanı (Türkçe ve Farsça) ile bazı Arapça şiirleri ulaşmıştır.
Eserlerinde Hurûfilik inancının temel fikirlerini, “Tanrı’nın insan yüzünde tecelli etmesi” ve “vücudu harflerle açıklama” gibi düşünceleri işler. Şiirlerinde Hallâc-ı Mansûr’a benzer coşkulu ve meydan okuyan bir üslup görülür.
Kendisinden sonra Habibi, Hakiki, Hatai gibi önemli şairleri etkilemiş; Azerbaycan klasik aruz şiirinin ve gazel formunun kurucularından sayılmıştır. Oğuz Türk edebiyatının ilk lirik şairlerinden biridir.
İdamı ve Efsaneler
Hurûfilik inançlarını açıkça savunması, dönemin yöneticilerinin tepkisini çekti. Halep uleması tarafından “İslam’a aykırı fikirler” yaymakla suçlanarak hakkında fetva çıkarıldı.
1417 yılında Memlük sultanı El-Müeyyed Şeyh’in onayıyla Halep’te yakalandı. Boynu vurulup derisi yüzülerek idam edildi. Cesedi 7 gün halka teşhir edildi; rivayete göre öldürüldükten sonra derisini omzuna alıp Halep’in 7 kapısından aynı anda çıktığına inanılır.
Nesimî’nin parçalanan naaşı, inançlarını bozduğu ileri sürülen bazı beyler ve emirlerine gönderildi. Mezarı Halep’teki bir Sufi tekkesinde bulunmaktadır.
Mirası ve Hatırası
Alevilik ve Bektaşilik geleneğinde “Yedi Ulu Ozan”dan biridir.
Azerbaycan’da dil ve edebiyat araştırmaları yapan en yüksek akademik kurum olan Azerbaycan Nesimi Dilçilik Enstitüsü onun adını taşır.
Bakü’de Nesimî metro istasyonu ve heykeli bulunur.
2019’da Uluslararası Astronomi Birliği, asteroit kuşağındaki 1995 UN2 göktaşına “Nasimi” adını vermiştir.
Halk arasında Anadolu Alevi ozanı Kul Nesimî ile sıkça karıştırılsa da bu iki şair farklı dönemlerde ve farklı coğrafyalarda yaşamıştır.
Nesimî’nin Edebiyatımıza Katkısı
Nesimî, sade ve akıcı diliyle tasavvuf felsefesini şiire taşımış, ilahi aşkı insan yüzünde arayan bir anlayışı savunmuştur. Cesareti, fikirlerine sadakati ve edebiyatımıza kazandırdığı derinlik ile yalnızca yaşadığı çağın değil, tüm zamanların unutulmaz şairleri arasında yerini almıştır.
